Semando vientos...

A la patata o metá de la patata que llantamos nómase "patata madre" o "la madre" ensin más. D'esta va salir la planta y dempués les patates. Cuando arrancamos una planta pa sacar les patates vamos ver una d'elles podre, ye la madre qu'orixinó'l restu.

Les patates tienen Mildiu otra vegada. Esti hongu (Phytophtora infestans) de la patata apaeció en cuasique toles güertes de Villaviciosa y téolo vistu nel Conceyu Morcín y en Tinéu.

Esta malura afeuta a toles fasteres del país, especialmente a les de más humedá, y carauterízase pola apaición de manches marrones nes fueyes de les plantes más cercanes al suelu. Propágase rápidamente y espárdese a tola planta, dando-y aspeutu de podre. Les consecuencies son permales y collechase  perpoco.

Patates con Mildiu más anvanzáu. Equí yá afeuta a tola planta.

Los paisanos colos que falé del Mildiu dixéronme que yera pol mal tiempu que tuvimos. Que la borrina ye la culpable de qu'apaeza esta enfermedá nes patates. Lo que ta pernidio ye que pa un cultivu como la patata fai falta calor y bon tiempu y esti añu les lluvies de primavera ficieron qu'hubiere muncha humedá nel suelu. Yo toi ciertu que'l cambéu climáticu tien daqué que ver con esti tiempu tan llocu que fai qu'en branu tengamos díes d'otoñu o d'iviernu.

Los espertos dicen que delles coses puen favorecer esti hongu. La humedá, como yá dixe enantes; que les patates almacenaes pa semar tean contaminaes, colo qu'al ñacer les plantes yá tan infestaes; o qu'heba grana contaminao d'estayes d'otros años, que s'espardirá pol vientu, la lluvia o la borrina, contaminando les plantes moces.

La xente tradicionalmente n'Asturies suel solfatar les patates con fungicides. Esti solfatu químicu échase un par de vegaes, cuando les plantes tan grandes, y pue facer que nun se desendolque la enfermedá. Esti añu la xente que solfató con químico tien Mildium igualmente. Nel mercáu hai solfatu ecolóxico. Una alternativa a la química nel campu. Lo meyor ye entrugar en dalguna tienda por esti tipu productu.

Campesín solfatando les patates pa lluchar escontra'l Mildiu.

Pero, ¿cómo lluchar escontra'l Mildiu?

- En primer llugar, usar patates pa semar ensin contaminar. Daqué que recomienden los espertos pero qu'entovía nun se como pues asegurate d'ello.
- Enterrar los restos de les colleches d'años pasaos o quemales, sobre too les de les estayes que tuvieron l'hongu.
- Tener los riegos de patates bien llimpios. Sallalos bien y más vegaes.
- Evitar regar les plantes. La xente diz: a les patates agua pa llantar y pa cocer, nada más.
- Semar menos patates en cada riegu, qu'heba menos densidá de plantes pa que tean meyor aireaes.
- Nun acumular patates, pa collechar nel futuru, que puedan tar contaminaes.
-A lo postrero recomiéndase solfatar como midía preventiva.

El problema del Mildiu ye pergrave y la xente que sema patates ye bien consciente d'ello. Yo toi peronvencíu que la culpa ye del cambéu climáticu y la llocura de tiempu qu'acabamos por tener que nun marca bien les estaciones y afeuta a les plantes. Espero polo menos collechar lo que semé, sinon nun se que voi cenar, quiciabes confrontos.

- ¿Quies confrontos?
-Qué ye eso.
- Comida de tontos.

Si mos presten enforma les freses y queremos tener plantes pal añu que vien... nada más tenemos qu'enterrar los guaños que-y ñacen a les freses d'anguaño y en pocu tiempu tendremos nueves plantes, que si cuidamos puen llegamos pal añu que vien.

Na semeya podemos ver una planta fresa con tres guaños. Si nun queremos tener plantes pal añu que vien val más quita-yoslos y la fresa fortaleceráse.

Guañu d'una fresa. Si lo enterramos un pocu, al poco saldrá una planta nueva.

Nos guaños yá podemos ver delles plantes nueves, que cuidándoles bien l'añu que vien van dar freses.

Lo "ñatural" ye usao por muncha xente pa facer un discursu cultural conservador, poro, la ñaturaleza nun entiende de tribes, de races, d'orientaciones sexuales... y p'amuesa una semeya.

Una llechuga y un ayu van p'Albacete, van p'Albacete y na metá del camín va y...

¿Sabe la xente como ye una planta llechuga? o ¿cómo ye una acelga?

Esto tien fácil solución.

Na semeya pue vese acelgues pequeñes y una planta d'acelga espigada, esto ye, una planta que sigue'l cursu ñatural, que sigue medrando.

Ye guapo tar per Asturies, ver un güertu y dicir: "eso ye... y eso otro..." y saber identificar les plantes.

Si yá vimos como semar les patates, agora vamos dir un pasín p'alantre.

Dempués de llantar, hai que sallar. Sallar ye llimpiar el terrén alrodiu la planta, d'otres dañibles, pa qu'esta medre ensin problemes. Ye importante sallar cuando les plantes tovía son  pequeñes, porque la pación, les males yerbes... pueden afogales y que nun crezcan tolo qu'esperamos. Depués cuando la planta yá ta grande, nun fai falta llimpiar tanto la güerta porque les hortalexes yá tiene fuercia y pueden pa coles males yerbes.

Asina que unes selmanes depués de semar les patates, sallámosles. Pa que mos faigamos una idea podemos ver la semeya y cuando'l riegu tenga esi aspeutu garramos la fesoria y entamamos el llabor.

Aspeutu del riegu patates llistu pa sallar

Pa sallar les patates ye suficiente con cortar cola fesoria la pación, ensin afondar muncho na tierra yá que cuorremos el pelligru de dañar la planta la patata. Asina cola fesoria cuasique en vertical cortamos les males yerbes y a la vegada arrexuntamos la tierra pa la planta pa tapala un poco y que nun queden, nel futuru, les patates a la vista.

La fesoria nun tien d'afondar muncho na tierra pa nun dañar la patata.

Fecho esto yá nun sedrá necesario sallar más les patates. Siacasu echaremos-yos una gueyada de xemes en cuando pa que les enredaderes nun mos afueguen nenguna planta. Pero esto facémoslo cola mano, arrancando la enredadera.

Aspeutu final cola tierra sallada y arrexuntada pa la planta

Nesti filu vamos ver como llantar patates.
La patata ye una planta yerbacea (Solanum tuberosum) y de los sos tubérculos soterrañeos ye d'au sal la patata propiamente dicha.
Les patates o patacas son orixinaries de México y traxéronles los conquistadores españoles ya ingleses, pero nun foi hasta la metá del sieglu XVIII qu'entamó a producise en masa nel estáu. N'Asturies esti cultivu arrequexó a otros más tradicionales como la escanda o los cereales y permitío un aumentu de población estraordinariu.

Dos tribes estremaes de patates pa llantar. Arriba la collorada pa cocer y debaxo la marrón pa freir, cortada y guañada llista pa semar.

Pa llantar patates lo avezao ye mercar un sacu d'elles de la triba que más mos preste o dexar de les del añu pasáu delles pa semar.
Cuando tengan guaños (raigañu que-yos sal pelos gueyos) cortesen pela metá, intentando dexar guaños en cauna de les partes cortaes ya intentando facer el corte dende'l culu la patata. Hai xente que les corta en cachos en función de los raigaños que tenga, si tien cinco guaños cinco cachos. Yo pártoles nada más que pela metá y si son perpequeñes van enteres.

La patata se corta pela metá, dende'l culu, dexando guaños o raigaños pa caún de los cachos.

Pa semales suelen enterrase los cachos de patata, cola parte cortada en contautu cola tierra, en riegos d'unos 10 cms y separtaos, riegu de riegu, unos 50 cms. Dizse qu'hai de facelo en lluna menguante...
Van poniéndose los cachos separtaos unos 40 cms. Como pista podemos dir poniendo un pie delantre d'otru y ente ellos el cachu patata (como na semeya) y dempués se tapen.

Truquín pa saber cuantu espaciu hai que dexar ente patata y patata.

Ya tenemos llantada la patata, agora solo mos queda esperar a que crezcan les plantes y dir sallando de cuando en cuando. De caún de los cachos que punximos de patata tien de salir, en principiu, una planta patata y d'ella 1 kg. Aprosimao de patates.

Plantes de patata creciendo en riegos.

Muncha xente echa-y químico a la tierra. Ente patata y patata pon un productu químicu que favorez el crecimientu de la planta. Enantes poníase cuchu y hai bien de xente qu'entovía ente cachu y cachu patata pon un pocu cuchu. Cuido qu'esta forma ye abondo meyor, yo la tierra teola cuchada asina que nun echo nada.
La dómina pa semar patates ye ente marzu y mayu, pero esto depende de la fastera, los vezos, la triba patata, etc.

Anque llantar patates ye abondo trabayoso, sobre too cuando tienes una bona estaya tierra dedicada a elles, comeles ye too un manxar. Hai xente, ente los que toi, que nun concibe cenar ensin patates. Una buena collecha patata pue abastecemos pa tol añu y asina evitamos mercar nos supermercaos eses patates aguaes que nun saben a nada.

El cebollu o cebollín, ye la cebolla pequeña enantes de ser tresplantada. Hai delles tribes de cebollu, pero vamos centramos nel cebollín colloráu.

Tando pa Grau, merqué un cientu cebollu colloráu pa llantar na mio Güerta (gustame muncho esta triba cebolla polo dulcino que ye y lo bien que ta n’ensalaes). Un bon manoyu, nun solo por ser de lo colloráu (qu’esti añu costóme atopar), sinón tamién pela calidá. Poro, ¿cómo reconocer un bon cebollu?
Pa saber si un cebollín ye bono o non lo primero qu’hai que mirar ye’l raigañu o guañu. Un bon cebollu tien unes raíces llargues. Amás del guañu, tien de mirase la cabeza’l cebollu, si cuasique nun tien cabeza ye meyor que si yá t’abultao (la cabeza’l cebollu ye lo qu’hai darréu’l raigañu) y p’acabar, hai que mirar que tenga bien de garganta, que ye lo qu’hai ente la cabeza y la parte verde. Nes semeyes pue vese cebollu con bones raíces y dello con cabeza y ensin cabeza.

Una vegada tenemos el cebollín ye hora llantalu. Pa facelo ye meyor que la tierra tea un poco húmedo, yá qu’asina va prender meyor la planta. Facemos un riegu, non mui fonderu, y vamos colocando’l cebollu nel mesmu, arrecostáu escontra una de les paredes del riegu. Dempués cola fesoria facemos otru riegu paralelu y echamos la tierra nel anterior pa dir tapando’l cebollín.

Conseyos:Nun facer un riegu mui fonderu y dexar un palmu ente cebollu y cebollu y ente riegu y riegu.

Entamamos cola sema la llechuga. Una hortalexa de fueya, perconocía por toos, y que podemos llantala durante tol añu. Anque hai delles variedaes, vamos referimos a la típica, la que solemos comer toos n’ensalada.
La xente que sabe bien d’esto de l’agricultura diz que nun paga la pena sacar la simiente la llechuga y suel mercase llista pa llantar. De toos modos, al final pondré cómo saca-y la grana a una planta llechuga pa tener pal añu que vien.
Enantes d’empecipiar un conseyu: nun mercar munches llechugues d’una vegada. Lo “normal” ye dir semándoles escalonadamente, pa que nun se mos dea toa a la mesma vegada. Pa otru tipu productos nun importa tanto, pero la llechuga nun se conserva bien y piérdese perrápido, asina que val más entamar a llantar media docena o una docena y a los quince díes más. Asina diremos semando y recoyendo pocu a pocu y nun se mos perderá nenguna.
Bono, pos les llechugues véndense cuando tienen cuatro o cinco fueyes. Vien cada planta con un terronín de tierra, un tallu y les fueyines. Pa llantales fadremos una estaya nel güertu (hai que ser curiosos, non solo pa que’l güertu seya guapu, sinón porque cuanta más llimpieza y orde heba meyor se mos darán les coses y menos problemes de plagues vamos tener) y diremos plantando les llechugues a poca distancia unes d’otres. Un palmu ente llechuga y llechuga ye de sobra. Facemos un furacu na tierra, enterramos la llechuga y tapámosla bien, apertando pa que quede bien fixa nel terrén.
Enterramos la parte la planta que tien tierra y dexamos el tallu y les fueyes fora. El furacu sedrá más o menos d’unos 5 centímetros, pero esti tipu datos nun me presten un res, porque naide va dir con un centímetru midiendo. Con llantar la parte con tierra, si acasu un pocu más, sedrá de sobra.
Una vegada llantaes s’espera a l’atardecer y se rieguen, con bien d’agua. Nunca regar cuando hai muncho sol, porque podría quemase la llechuga. Meyor esperar a que yá nun heba sol y regar.
Hai que regales muncho recién llantaes, dempués yá nun ye tan necesario (mirar la tierra y si paez mui seca dai-yos una moyaura, siempres pela tarde).
Agora solo hai qu’esperar a que medren (suelen tardar un par de meses en medrar y tar llistes pa collechar, anque eso vese bien) y en pocu tiempu tendremos unes llechugues perguapes pa comer.

Problemes:
El principal problema la llechuga son los bichos. El caracol y los llimiagos tienen especial enclín pa esti tipu planta y van direutos a come-y les fueyes. Hai varies maneres de lluchar (si se quier, siempres podemos dexar les llechugues a la so suerte y ver que pasa) escontra estos “problemes”.
El más normal ye usar un tipu venenu químicu (babosil, suel nomase), que vien en forma bolines azules que s’esparde alrodiu la estaya y evita qu’entren caracoles y llimiagos a comer les llechugues. Resultáu: mata los bichos y vais ver alrodiu la estayina una montonera caracoles muertos que plasma. L’arrepentimientu suel ser la reaición .
Otru remediu non químicu ye l’usu de ceniza, qu’espanta los bichos yá que-yos ye mui molesto. Asina podemos rodiar la estaya de ceniza o virutes de madera, que tamién val, y caltendrá a caracoles y llimiagos apartaos. Poro, esti remediu nun ye efectivu 100% y si llueve y se mueya la ceniza o la viruta tendremos de camudalo. Requier más esfuerciu que’l babosil, pero siénteste meyor.
Hai más métodos, pero la ceniza o la viruta madera podríen ser suficientes. De toos modos, hai xente que come caracoles, yo nin llocu, y pueden poner una teya al llau la estaya con un platín con cerveza debaxo au dirán los caracoles y pañalos, pela mañana, pa comelos. Yo, como yá dixe, nun toi dispuestu a comer un caracol nin fartucu sidra.

Otres coses:
Sallar. Pa que les llechugues medren bien hai que sallar, llimpiar la tierra de yerbes y males plantes, dacuando. Pola mio esperiencia, que nun ye muncha, sallar ye necesario cuando entamamos a llantar daqué. Una vegada crecía la planta, cuando tien más fuercia, nun fai falta ser tan llimpiu, sallar muncho. Convién selo pa evitar plagues, poro, la planta (nesti casu la llechuga) yá tien fuercia y pue más que les males yerbes.
Colos caracoles y llimiagos teo la mesma teoría. Nun ye lo mesmo que mos ataquen la llechuga cuando tien cuatro o cinco fueyes, que puen matámosla, que cuando yá ta grande. Yo cuando la llechuga ta grande nun uso nengún tipu muria de ceniza o viruta. Si acasu echo-yos un güeyada a les llechugues y si veo un caracol quítolo coles manes. Ellos tamién tienen drechu, ¿non?

Collechar:
Bien facilino. Con un cuchiellu se corta la bas la llechuga (u hai un troncu gordo) y llisto.

Semilles:
Anque como dicía al entamu nun paga la pena, dicen, caltener la grana d’un añu pa otru. Voi poner como facelo. Yo siempres digo qu’hai que sabelo too, anque dempués nun lo fagamos.
Pa sacar la simiente la llechuga déxase una planta espoxigar. Esta medra enforma y salen-y flores, ¡curiosa la planta la llechuga! Dexámosla que seque, arrancámosla y ximelgámosla enriba dalgo. Van cayer milenta simientes, porque son bien pequeñes, y estes una vegada seques podemos usales pal añu que vien.
La planta puen atacala los páxaros. Lo que suel recomendase ye cubrila con una bolsa o tela, que podemos usar dempués, cuando la ximielguémos, pa recoyer esa grana.

Propiedaes de la llechuga:
Tien poques caloríes y aurea l’estantín. Tien, amás, vitamines A, B, C, D y E, calciu, cinc, fierro, fósforu, potasiu y sodiu, anque en pequeñes cantidaes.